Lặp lại hành vi ở trẻ tự kỷ: Đừng chỉ tìm cách “dừng”, hãy hiểu lý do phía sau

Ba mẹ thường cảm thấy căng thẳng và bối rối khi trẻ tự kỷ liên tục lặp lại những hành vi như xoay tròn, vỗ tay, xoay, ném đồ vật, gồng người, nghiến răng… Hành vi định hình lặp lại không chỉ ảnh hưởng đến sinh hoạt hằng ngày mà còn là một trong những dấu hiệu phản ánh mức độ của rối loạn phổ tự kỷ.

Khi chứng kiến trẻ lặp lại hành vi định hình, ba mẹ thường muốn con dừng lại ngay lập tức. Tuy nhiên, trên thực tế, việc thay đổi các hành vi không hề đơn giản. Chúng xuất phát từ những cơ chế phức tạp, liên quan đến khả năng điều hòa cơ thể, năng lực nhận thức và cách trẻ xử lý cảm xúc… Vì vậy, cần tiếp cận một cách khoa học, toàn diện, kiên trì thay vì kỳ vọng có thể thay đổi nhanh chóng trong ngắn hạn.

Một hành vi tự kích thích có thể xuất phát từ nhiều nguyên nhân khác nhau, không chỉ đơn thuần là “hành vi xấu”. Dưới đây là một số nguyên nhân có thể gặp:

1. Điều hòa cơ thể

Trẻ sử dụng các hành vi lặp lại như một cách tự điều chỉnh, nhằm tăng hoặc giảm lượng kích thích cảm giác đầu vào, giúp cơ thể trở nên dễ chịu và ổn định hơn.

2. Hạn chế về nhận thức

Trẻ thiếu ý tưởng chơi, không biết nên làm gì tiếp theo.
Khó khăn trong việc lập kế hoạch, sắp xếp trình tự và tổ chức hoạt động.

Vì vậy, trẻ có xu hướng quay về những hành vi quen thuộc và lặp lại.

3. Xử lý cảm xúc

Trẻ gặp khó khăn trong việc điều tiết cả cảm xúc tích cực lẫn tiêu cực, đặc biệt khi phải tiếp nhận và xử lý quá nhiều thông tin cùng lúc.
Trẻ có thể đang trải qua lo âu, căng thẳng hoặc hưng phấn quá mức.

Tùy vào nguyên nhân của hành vi mà có hướng giải quyết phù hợp, một số hướng giải quyết ba mẹ có thể tham khảo như:

Các hoạt động điều hoà – tích hợp cảm giác.
Dạy trẻ cách lên ý tưởng chơi, hướng trẻ đến các hoạt động chức năng như tự phục vụ, giúp đỡ các thành viên khác trong gia đình hoặc lớp học.
Hướng dẫn trẻ nhận diện và xử lý cảm xúc phù hợp.

Rối loạn hành vi ở trẻ tự kỷ biểu hiện rất đa dạng, Mỗi hành vi cần được phân tích theo cấu trức ABC: Antecedent (Tiền đề) - Behavior (Hành vi) - Consequence (Hậu quả/ phản ứng sau hành vi). Khoa Tâm lý trị liệu, Bệnh viện Lão khoa – Phục hồi chức năng sẵn sàng đồng hành cùng ba mẹ để có hướng phân tích, xử lý hành vi ở trẻ một cách phụ hợp.