Chế độ dinh dưỡng cho người bệnh đái tháo đường - những lưu ý quan trọng trong ngày tết để ổn định đường huyết

I. ĐẶT VẤN ĐỀ

Tết Nguyên đán là một trong những dịp lễ truyền thống quan trọng nhất  trong năm của người Việt Nam. Đây là thời gian sum họp gia đình, thăm hỏi họ hàng, bạn bè và gắn liền với nhiều hoạt động ăn uống, tiệc tùng. Tuy nhiên, đối với  người bệnh Đái tháo đường (ĐTĐ), Tết cũng là giai đoạn tiềm ẩn nhiều nguy cơ làm mất kiểm soát đường huyết, dẫn đến các biến chứng cấp tính và mạn tính.

Thực tế lâm sàng cho thấy, trong và sau dịp Tết, số người bệnh ĐTĐ phải nhập viện do tăng đường huyết, hạ đường huyết hoặc các biến chứng tim mạch có xu hướng gia tăng. Nguyên nhân chủ yếu là do chế độ ăn uống thay đổi đột ngột, ăn nhiều thực phẩm giàu tinh bột và chất béo, sử dụng rượu bia, bỏ bữa hoặc dùng thuốc không đều.

Vì vậy, việc xây dựng và tuân thủ chế độ dinh dưỡng hợp lý trong ngày Tết có vai trò vô cùng quan trọng, giúp người bệnh ĐTĐ duy trì đường huyết ổn  định, hạn chế biến chứng và vẫn có thể tận hưởng trọn vẹn không khí Tết cùng gia  đình.

II. NGUYÊN TẮC DINH DƯỠNG CƠ BẢN CHO NGƯỜI BỆNH ĐÁI THÁO ĐƯỜNG

Trước hết, không bỏ bữa và ăn đúng giờ là nguyên tắc quan trọng hàng đầu. Nhiều người bệnh vì mải tiếp khách hoặc ngủ muộn nên bỏ bữa sáng hoặc ăn dồn nhiều thức ăn vào một bữa. Điều này có thể gây hạ đường huyết khi đói hoặc tăng đường huyết nhiều sau ăn, rất nguy hiểm cho người bệnh.

Thứ hai, kiểm soát tổng năng lượng trong ngày. Dù Tết chỉ diễn ra trong vài ngày, nhưng việc ăn quá nhiều năng lượng trong thời gian ngắn cũng đủ làm đường huyết tăng cao và khó kiểm soát sau Tết. Người bệnh cần ăn uống điều độ, duy trì số bữa, số lượng, cách ăn… đã được tư vấn trước đó, tránh tâm lý “ăn Tết cho thoải mái rồi sau đó điều chỉnh”.

Thứ ba, cân đối các nhóm chất dinh dưỡng. Khẩu phần ăn của người bệnh  ĐTĐ nên đảm bảo:

+ Chất bột đường (glucid): khoảng 50–55% tổng năng lượng, ưu tiên ngũ cốc nguyên hạt (gạo lứt, gạo lật nảy mầm, bánh mỳ nâu, bánh mỳ đen, khoai củ luộc, …), loại hấp thu chậm, chỉ số đường huyết thấp.

+ Chất đạm (protein): 15–20%, chọn nguồn đạm nạc (cá, tôm, thịt các loại…). •

+ Chất béo (lipid): 25–30%, hạn chế mỡ động vật, ưu tiên dầu thực vật. Ngoài ra, cần tăng cường chất xơ từ rau xanh và trái cây ít ngọt, giúp làm  chậm quá trình hấp thu đường và ổn định đường huyết sau ăn.

III. ĐẶC ĐIỂM CHẾ ĐỘ ĂN NGÀY TẾT VÀ NGUY CƠ ĐỐI VỚI NGƯỜI  ĐÁI THÁO ĐƯỜNG

Mâm cỗ Tết truyền thống của người Việt thường rất phong phú, nhưng lại  tiềm ẩn nhiều nguy cơ đối với người bệnh ĐTĐ.

Thứ nhất, các món ăn ngày Tết thường giàu tinh bột và chất béo, điển hình  như bánh chưng, bánh tét, xôi, thịt kho, giò chả, nem rán. Những thực phẩm này có  chỉ số đường huyết cao và nhiều chất béo bão hòa, dễ làm đường huyết tăng nhanh  và kéo dài sau bữa ăn.

Thứ hai, thiếu rau xanh và chất xơ. Trong những ngày Tết, rau thường chỉ  đóng vai trò ăn kèm, số lượng ít, trong khi rau lại là thành phần rất quan trọng giúp  kiểm soát đường huyết và hỗ trợ tiêu hóa.

Thứ ba, tăng sử dụng rượu bia, nước ngọt và bánh mứt. Rượu bia có thể  gây hạ đường huyết muộn, đặc biệt ở người đang dùng insulin hoặc thuốc hạ  đường huyết. Các loại bánh mứt, nước ngọt chứa nhiều đường đơn, làm đường  huyết tăng nhanh và khó kiểm soát.

IV. HƯỚNG DẪN CHẾ ĐỘ DINH DƯỠNG CỤ THỂ TRONG NGÀY TẾT

1. Sử dụng bánh chưng, bánh tét hợp lý

Bánh chưng, bánh tét là món ăn truyền thống không thể thiếu trong ngày  Tết. Tuy nhiên, người bệnh ĐTĐ vẫn có thể ăn nếu biết kiểm soát số lượng và thời  điểm.

Mỗi lần chỉ nên ăn 1/8 đến 1/6 chiếc bánh tùy kích cỡ của bánh, không nên ăn quá một miếng trong ngày, để đảm bảo đa dạng thực phẩm. Bánh nên được  ăn vào bữa chính, không nên ăn vặt giữa các bữa hoặc ăn vào buổi tối muộn. Khi  ăn bánh chưng, nên ăn kèm nhiều rau xanh để giảm tốc độ tăng đường huyết.

Người bệnh cần tránh bánh chưng rán vì làm tăng lượng chất béo và năng  lượng, gây khó kiểm soát đường huyết, kiểm soát cân nặng...

2. Lựa chọn món ăn mặn phù hợp

* Nên ưu tiên các món:

• Thịt nạc luộc hoặc hấp

• Cá hấp, cá kho ít dầu mỡ

• Thịt gà bỏ da

• Đậu phụ, các món từ đậu

* Nên hạn chế:

• Thịt kho nhiều mỡ

• Giò lụa, giò xào

• Nem rán, chả chiên

Mỗi bữa chỉ nên sử dụng khoảng 80–100g thịt hoặc cá hoặc theo chỉ dẫn của bác  sĩ, tránh ăn quá nhiều món mặn trong cùng một bữa.

3. Tăng cường rau xanh và chất xơ

Rau xanh có vai trò rất quan trọng trong việc kiểm soát đường huyết. Chất  xơ giúp làm chậm hấp thu đường, giảm tăng đường huyết sau ăn và hỗ trợ tiêu hóa. Người bệnh nên ăn ít nhất 300–400g rau xanh mỗi ngày (2/3-1 bát  rau/bữa), ưu tiên các loại rau luộc, hấp, canh rau. Có thể sử dụng các món nộm, salad nhưng hạn chế dầu và đường.

4. Trái cây trong ngày Tết

Trái cây cung cấp vitamin và khoáng chất cần thiết, tuy nhiên người bệnh  ĐTĐ cần lựa chọn đúng loại và ăn đúng cách.

Nên chọn các loại trái cây ít ngọt như bưởi, cam quýt (số lượng vừa phải), táo, lê, thanh long. Hạn chế các loại trái cây ngọt như mít, sầu riêng, xoài chín, nho khô.

Trái cây nên được ăn sau bữa chính từ 1–2 giờ, mỗi lần khoảng 100g,  không nên ăn nhiều cùng lúc và không nên ép nước uống.

5. Rượu bia và đồ uống

Tốt nhất, người bệnh ĐTĐ nên hạn chế tối đa hoặc không sử dụng rượu  bia trong ngày Tết. Nếu buộc phải sử dụng, chỉ nên uống với số lượng rất ít, không

quá một đơn vị mỗi ngày, không uống khi đói và không dùng rượu bia để thay thế  bữa ăn.

Cần tránh tuyệt đối rượu mạnh và tình trạng uống rượu bia liên tục nhiều  ngày.

V. LỜI KHUYÊN THỰC HÀNH

Người bệnh ĐTĐ nên chủ động lập kế hoạch ăn uống trong dịp Tết, ăn  chậm, ăn có chọn lọc, duy trì vận động nhẹ nhàng như đi bộ 30-60 phút mỗi ngày tùy theo độ tuổi hoặc tình trạng sức khỏe. Cần theo dõi đường huyết thường xuyên  hơn và thông báo cho nhân viên y tế khi có bất thường.

VI. KẾT LUẬN

Tết không phải là trở ngại nếu người bệnh Đái tháo đường hiểu đúng và tuân thủ chế độ điều trị đã được bác sĩ chỉ định, trong đó có chế độ dinh dưỡng và hoạt động thể lực hợp lý. Nếu người bệnh còn băn khoăn nên đi tư vấn dinh dưỡng  trước Tết để nhận được các lời khuyên chi tiết, phù hợp cho bản thân. Việc ăn uống khoa học, kiểm soát tốt đường huyết sẽ giúp người bệnh đón Tết vui vẻ, an  toàn và khỏe mạnh.

“Dinh dưỡng hợp lý - Sống khỏe quanh năm”.

Khoa Dinh dưỡng - Tiết chế